Zachowek — komu przysługuje i jak go obliczyć
Kto ma prawo do zachowku, ile wynosi (1/2 albo 2/3 udziału), jak ustalić substrat zachowku, od kogo i w jakim terminie można go dochodzić. Praktyczne wyjaśnienie.
Spadkodawca może w testamencie rozdysponować majątek według własnej woli — ale prawo chroni najbliższych, których pominął. Tą ochroną jest zachowek: pieniężne roszczenie należne pewnym osobom, gdy nie otrzymały ze spadku tego, co im się należy.
Komu przysługuje zachowek
Prawo do zachowku mają osoby, które dziedziczyłyby z ustawy, gdyby nie było testamentu, a należą do kręgu najbliższych:
- zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki),
- małżonek,
- rodzice spadkodawcy.
Zachowek nie przysługuje rodzeństwu ani dalszym krewnym. Nie otrzyma go też osoba wydziedziczona (skutecznie, z przyczyn wskazanych w KC) ani ta, która spadek odrzuciła lub została uznana za niegodną.
Ile wynosi
Zachowek to ułamek wartości udziału, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym:
| Sytuacja uprawnionego | Wysokość zachowku |
|---|---|
| Zasada ogólna | 1/2 wartości udziału ustawowego |
| Osoba małoletnia lub trwale niezdolna do pracy | 2/3 wartości udziału ustawowego |
Jak go obliczyć — krok po kroku
- Ustal udział ustawowy uprawnionego — ile odziedziczyłby, gdyby dziedziczono z ustawy.
- Policz substrat zachowku — czysta wartość spadku (aktywa minus długi spadkowe), do której dolicza się niektóre darowizny oraz zapisy windykacyjne poczynione przez spadkodawcę.
- Pomnóż udział ustawowy przez substrat, a wynik przez 1/2 (albo 2/3).
- Odejmij to, co uprawniony już realnie otrzymał ze spadku — w drodze dziedziczenia, zapisu czy darowizny zaliczanej na zachowek.
Diabeł tkwi w szczegółach: nie wszystkie darowizny się dolicza (np. drobne, zwyczajowo przyjęte, albo starsze niż 10 lat na rzecz osób spoza kręgu uprawnionych), a wycena majątku bywa sporna. Dlatego rzetelne policzenie substratu to zwykle klucz do porozumienia.
Od kogo i w jakim terminie
- Od kogo: w pierwszej kolejności od spadkobierców; jeśli od nich nie da się uzyskać pełnej kwoty — od obdarowanych lub zapisobierców windykacyjnych.
- Termin: roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat — co do zasady od ogłoszenia testamentu (wobec spadkobiercy) albo od otwarcia spadku (wobec obdarowanego). Po tym terminie dochodzenie zachowku jest znacznie utrudnione.
Jak to uporządkować
Pomagam ustalić, komu i ile zachowku się należy, policzyć substrat i wartość roszczenia oraz doprowadzić do porozumienia między stronami — także w drodze mediacji. Samo dochodzenie roszczenia przed sądem to osobna droga; przygotowuję sprawę tak, aby liczby i dokumenty były uporządkowane, zanim się na nią wejdzie.